Кыргызский авиационный институт имени И. Абдраимова

23 Окт 2021 277

Окуялар

Ethnologue тилдер каталогуна ылайык, 2020-жылы дүйнөдө 7 139 тил болгон. 178 өлкө мамлекеттик жана/же расмий тилге ээ.

Тил жөнүндө

Кыргыз тили — Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили. / 13-берененин 1-пункты. Кыргыз Республикасынын Конституциясы, 5.5.2021.

Кыргыз тили урало-алтайлык тамырдагы түрк тилинин кыргызско-кыпчак тобуна кирет.

Академик Б. М. Юнусалиева кыргыз тилинин өнүгүшүндө үч этапты белгилеген:

1эски кыргыз тили (IX–X кылымдарга чейинки) – Енисей кыргыздарынын тили.
2орто кылымдардагы кыргыз тили (IX–X кылымдардан XV–XVI кылымдарга чейин).
3жаңы кыргыз тили (XVI кылымдан тартып).

Жазуу системалары

Енисей кыргыздары руну эсимде жазууга окшош жазууну ойлоп тапкан жана колдонгон. Кыргыз каганатынын жазма эстеликтеринин үлгүлөрү талас жана кочкор варианттарына окшош.

1926-жылга чейин араб жазуу колдонулган.
1927-жылы латын тамгалары мамлекеттик катары кабыл алынган.
1941-жылы кириллица бекитилген.

Чыгармалар жана басмаканалар

Кыргыз тилиндеги материалдык эмес маданий мурастын шедеври — «Манас» — дүйнөдөгү көлөмү жагынан эң чоң эпостордун бири.

Кыргыз тилинде чыккандан чыккан биринчи китеп — Молдо Кылыч Шамыркандын «Зилзала» (1911, Казан).

Кыргыз тилиндеги биринчи газета «Эркин-Тоо» 1924-жылдын 7-ноябрында чыккан.

2021-жылы Бишкекте байыркы кыргыз жазуусу үчүн эстелик орнотулган.

Мамлекеттик тилдин статусы

1989-жылдын 23-сентябрында кыргыз тили Кыргыз ССРинин «Кыргыз ССРинин мамлекеттик тили жөнүндө» мыйзамы боюнча мамлекеттик тил статусун алган.

Тил жөнүндө мыйзам

Кыргыз Республикасынын аймагында мамлекеттик тилдин иштеши башка тилдердин колдонулушуна тоскоолдук кылбайт. / Кыргыз Республикасынын «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө» 2.4.2004 ж. №54 мыйзамынын 4-беренеси.

Кыргыз Республикасынын Президент, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Торага, Кыргыз Республикасынын Премьер-министри, Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун төрайымы, Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун Конституциялык палатанын төрайымы мамлекеттик тилге ээ болуу — окуу, жазуу, ойду түшүндүрүү жана мамлекеттик тилде ачык сүйлөө жөндөмүнө ээ болуу милдеттүү. / Кыргыз Республикасынын «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө» 2.4.2004 ж. №54 мыйзамынын 8-беренеси.

Мамлекеттик тилдин корголушу, сакталуусу жана иштеши Кыргыз Республикасынын Президенти, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү, мамлекеттик администрациялардын башчылары жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары тарабынан камсыздалат. / Кыргыз Республикасынын «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө» 2.4.2004 ж. №54 мыйзамынын 32-беренеси.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү мамлекеттик тилдин конституциялык статусун сактоо жана колдоо үчүн бардык зарыл шарттарды түзөт, анын изилдениши жана өнүгүүсү боюнча мамлекеттик программаларды кабыл ала жана каржылайт, ошондой эле мамлекеттик тилде окутууну камсыздайт. / Кыргыз Республикасынын «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө» 2.4.2004 ж. №54 мыйзамынын 2-беренеси.